Һади Атласиның әлмәт чоры: мәгърифәт реформасы, җәмәгать эшчәнлеге һәм тарихи хәтер (Шәһит Лотфулла улы Таипов)

Аннотация

Әлеге мәкаләдә күренекле татар мәгърифәтчесе, тарихчы, дин һәм җәмәгать эшлеклесе Һади Атласиның Әлмәт чорындагы эшчәнлеге фәнни-краеведик яссылыкта тикшерелә. Төп игътибар 1903–1913 елларда аның Әлмәтнең беренче мәхәллә мәдрәсәсендә имам-хатыйб һәм мөдәррис булып эшләвенә, җәдитчә укыту алымнарын кертүенә, кызлар мәктәбе ачуына, авыл җәмгыятендә абруй казануына һәм шушы тәҗрибәнең аның киләчәк иҗтимагый-сәяси һәм фәнни карашларын формалаштырудагы әһәмиятенә юнәлтелә. Мәкаләдә басма һәм электрон энциклопедик материаллар, биографик һәм архив характерындагы хезмәтләр, шулай ук төбәк тарихы чыганаклары файдаланыла. Аерым бүлектә Һади Атласиның тарихи хезмәтләреннән төгәл өземтәләр, аларның бит күрсәткечләре, архив шифрлары һәм замандашларының истәлекләре җәлеп ителә.

Төп сүзләр

Һади Атласи, Әлмәт, җәдитчелек, мәдрәсә, кызлар мәктәбе, татар мәгърифәте, төбәк тарихы, тарихи хәтер, репрессияләр, архив чыганаклары.

ХАДИ АТЛАСИ В АЛЬМЕТЬЕВСКИЙ ПЕРИОД: РЕФОРМА ПРОСВЕЩЕНИЯ, ОБЩЕСТВЕННАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ И ИСТОРИЧЕСКАЯ ПАМЯТЬ

Шагит Лутфуллович Таипов

краевед, исследователь региональной истории, ветеран ПАО «Татнефть», г. Альметьевск. Республика Татарстан

Аннотация

В статье анализируется альметьевский период деятельности Хади Атласи: его работа как имам-хатыба и мударриса, внедрение джадидистских методов, открытие школы для девушек, а также значение этого опыта для формирования его научных и общественно-политических взглядов. Используются энциклопедические, биографические и архивные материалы.

Ключевые слова

Хади Атласи, Альметьевск, джадидизм, медресе, женское образование, татарское просвещение, региональная история, историческая память.

HADI ATLASI IN THE ALMETYEVSK PERIOD: EDUCATIONAL REFORM, PUBLIC ACTIVITY AND HISTORICAL MEMORY

Shagit Lutfullovich Taipov

Local historian, researcher of regional history, veteran of PJSC Tatneft, Almetyevsk, Republic of Tatarstan, Russian Federation

Abstract

The article examines Hadi Atlasi’s Almetyevsk period, focusing on his work as imam-khatib and mudarris, his Jadid educational reforms, his girls’ school initiative, and the influence of this experience on his later scholarly and public views. The study draws on encyclopedic, biographical, archival, and memoir sources.

Keywords

Hadi Atlasi, Almetyevsk, Jadidism, madrasa, women’s education, Tatar enlightenment, regional history, historical memory, archival sources.

Кереш

Һади Атласи татар җәмәгать фикере тарихында еш кына Дәүләт Думасы депутаты, үткен публицист һәм милләт тарихын системалы рәвештә аңлатырга омтылган тарихчы буларак искә алына [7; 8]. Әмма аның зур тарихи хезмәтләре барлыкка килгән интеллектуаль нигезне аңлау өчен Әлмәт чоры аеруча әһәмиятле. Нәкъ менә шушы авыл мохитендә Атласиның мәдрәсә мөдәррисе, җәмәгать оештыручысы, мәгърифәт реформаторы һәм киләчәктәге тарихчы буларак сыйфатлары бергә формалаша. Шуңа күрә Әлмәт чоры аның биографиясендә эпизод түгел, ә мөстәкыйль фәнни тикшеренү объекты булып каралырга тиеш.

Теманың актуальлеге берничә сәбәп белән аңлатыла. Беренчедән, Әлмәт төбәге тарихында җәдитчелек мәсьәләсе әле дә тулысынча өйрәнелеп бетмәгән. Икенчедән, Һ. Атласиның тарих фәнендәге урынын бәяләгән хезмәтләрдә еш кына аның Әлмәттәге практик мәгърифәт эшчәнлегенең конкрет механизмы күләгәдә кала. Өченчедән, соңгы елларда төбәк энциклопедик базаларының яңартылуы, фәнни хезмәтләрдә архив шифрларының ачыклана баруы һәм истәлек материалларының яңадан әйләнешкә кайтуы бу теманы яңача куярга мөмкинлек бирә [2; 8; 10].

Мәкаләнең максаты – Һади Атласиның Әлмәт чорын төбәк тарихы, мәгариф реформасы, тарихи хәтер һәм татар милли яңарышы контекстында бәяләү; аның эшчәнлегенең конкрет нәтиҗәләрен, текстларындагы төп фикерләрне, шулай ук әлеге чорны өйрәнү өчен әһәмиятле архив һәм истәлек чыганакларын бер системага салу.

I. Теманың өйрәнелү дәрәҗәсе һәм чыганаклар комплексы

Һади Атласиның Әлмәт чорын өйрәнү өчен иң элек басма һәм электрон энциклопедик чыганаклар әһәмиятле. 2003 елда дөнья күргән «Әлмәт. Альметьевск» китабы [1] һәм соңгы елларда формалашкан электрон «Альметьевская энциклопедия» [2] Атласиның Әлмәткә 1903 елда имам-хатыйб һәм мөдәррис булып килүен, кызлар мәктәбе ачуын, 1907 елда II Дәүләт Думасына сайлануын, 1913 елда кредит ширкәте идарәсе рәисе булуын күрсәтә [3–6]. Бу мәгълүматлар фәнни аппараты тулысынча киңәйтелмәгән булса да, алар төбәк тарихының фактологик каркасын төзергә мөмкинлек бирә.

Теманың фәнни нигезен А. Х. Мөхәммәтдинованың хезмәтләре тәшкил итә. Аның авторефератында Атласиның тарихи карашлары, кулланган чыганаклары, архив материаллары һәм истәлекләр базасы системалаштырылган [8]. Аеруча әһәмиятле булган нәрсә – хезмәттә архив фондларының төркемләнеше һәм аларның мәгънәсе аңлатыла: Казан рухани консисториясе материаллары, Казан комитеты по делам печати эше, Чистай революцион трибуналы фонды, күптомлы тикшерү эше, укучылар истәлекләре, шулай ук гаилә архивындагы хатлар [8].

Өстәмә тарихи контекстны журнал-публицистик материаллар тулыландыра. «Татарстан» журналындагы очеркта Әлмәт чорының көнкүреш ягы, гаилә мохите, кызлар мәктәбе, 1908 елгы гаилә фотосы һәм укучылар истәлекләре киңрәк тасвирлана [10]. Бу чыганакларны төп архив дәлиле урынына түгел, ә фәнни текстта реконструкцияне җанландыра торган ярдәмче материал буларак куллану урынлы. Замандашлар хәтерен яңарту җәһәтеннән бу чыганакларның кыйммәте зур.

II. ХХ гасыр башында Әлмәт: тарихи һәм мәдәни мохит

ХХ гасыр башындагы Әлмәт – гади генә авыл түгел, ә рухи һәм социаль тормышы шактый тыгыз булган төбәк үзәге. Энциклопедик мәгълүматларга караганда, 1910 елга авылда 2621 кеше һәм 500 хуҗалык исәпләнгән [5]. Димәк, Атласи эшләгән мохит кечкенә мәхәллә генә түгел, ә фикер каршылыклары, мәгариф мәсьәләләре һәм социаль үсеш өчен мөмкинлекләр булган зур авыл җәмгыяте була.

Әлмәттә мәхәллә, мәчет һәм мәдрәсә бер үк вакытта дини, агарту һәм җәмәгать үзәге ролен үтәгән [5; 6]. Шушы сәбәпле мәдрәсәдәге үзгәрешләр уку-укытуның эчке эше генә түгел, ә бөтен авылдагы фикер мохитенә тәэсир итә торган күренеш була. Җәдитчелекнең төбәк шартларында тормышка ашуы да шушы социаль структура аша бара: укыту алымындагы яңалык җәмгыятьтә үзгәрешкә ихтыяҗ белән очраша.

Архитектура һәм урын тарихы да бу процессны ачыкларга ярдәм итә. Әлмәтнең 1 нче мәхәллә мәчете һәм аның каршындагы мәдрәсә авылның үзәк урыннарының берсендә урнашкан була [6]. Бу хәл Атласи эшчәнлеген символик түгел, ә конкрет топографик киңлектә күрергә мөмкинлек бирә: мәгърифәт реформасы «китап эчендә» түгел, авылның үзәгендә бара.

III. 1903 ел: имам-хатыйб һәм мөдәррис буларак эш башлау

Электрон һәм басма чыганаклар Һади Атласиның 1903 елда Әлмәткә рәсми рәвештә имам-хатыйб һәм мөдәррис итеп чакырылуын күрсәтә [3; 7]. Х. Миңнегулов бу хакта сөйләгәндә архивларда 1903 елның 29 маенда рәсми раслануы теркәлүен искә ала [15]. Әлеге факт очраклы түгел: яшь, белемле, киң карашлы дин әһелен чакыру мәхәлләнең үзендә үк яңарышка ихтыяҗ булуын күрсәтә.

Шушы чордан башлап Атласи эшчәнлегенең ике юнәлеше ачык күренә: берсе – дини һәм педагогик хезмәт, икенчесе – җәмәгать фикерен агарту юлы белән үзгәртү. Ул мәдрәсәне бары тик традицион укыту урыны итеп кенә түгел, ә милләт үсешенең бер коралы итеп күрә. Бу позиция соңрак аның тарихи хезмәтләрендәге фикер белән дә туры килә: тарих, мәгърифәт, милли аң һәм дәүләтчелек бер-берсеннән аерылмый.

IV. Җәдит укыту системасы һәм мәдрәсә реформасы

«Джадидизм» мәкаләсе Әлмәтнең 1 нче мәхәллә мәдрәсәсендә Атласи килгәч уку процессының яңартылуын ачык күрсәтә [4]. Җәдит укыту – сүзне генә яңарту түгел, ә методны үзгәртү: ятлау өстенлек иткән иске схемадан аңлап укуга, мөстәкыйль фикерләүгә, дөньяви мәгълүматларны үзләштерүгә күчү. Әлмәт өчен бу адым аеруча әһәмиятле булган, чөнки традицион авыл мохитендә яңа укытуга күчү һәрвакыт җәмәгать фикере белән бәйле каршылыкларны да үз эченә алган.

Педагогик планда Атласинең төп яңалыгы – укучыны пассив кабул итүче итеп түгел, ә фикер йөртүче шәхес итеп карау. Бу хакта А. Каюмова истәлеге ачык сөйли: «Ул картада, мәсәлән, Германияне генә күрсәтми иде, әйтерсең безне кулдан тотып шул ил буйлап йөртте», – дип искә ала ул [24]. Бу өземтәдә педагогик стильнең асылы күренә: фактны теркәп кую түгел, ә укучыны вакыйга эченә алып керү.

Һ. Атласиның үз текстларында да тарих белән тәрбия арасындагы бәйләнеш ачык әйтелә. «Себер тарихы»ның кереш өлешендәге кыска, ләкин мәгънәви юллар моны күрсәтә. Ул тарихны кеше һәм милләт хисен тәрбияләүче төп белемнәрнең берсе итеп карый. Әлеге караш аның Әлмәттәге укыту тәҗрибәсенә турыдан-туры бәйле булуы шиксез.

«…тарихыбызга караган нәрсәләр хакында да урыс голәмәсе тарафыннан язылган тарихлардан бик күп файдалар итәчәгебез мәгълүмдер» [11, б. 46].

Бу өземтә Атласинең методологик позициясен күрсәтә: милли тарих өчен рус һәм Европа фәнни әдәбиятын куллану кирәк, әмма максат – үз тарихыңны яңадан аңлау. Димәк, Әлмәт мәдрәсәсендәге реформа белән аның тарихчы буларак эшчәнлеге арасында эчке бәйләнеш бар: укытуның яңарышы да, тарих язуы да бер үк милли аңны формалаштыру проектының өлешләре булып тора.

V. Кызлар мәктәбе – Әлмәт тарихындагы аерым сәхифә

Һади Атласиның Әлмәттәге эшчәнлегендә иң әһәмиятле яңалыкларның берсе – кызлар өчен мәктәп ачуы [3; 4; 7]. Бу факт төрле чыганакларда кабатлана, димәк, сүз очраклы истәлек турында түгел, ә аның мәгърифәт программасының үзәк өлеше турында бара. Татар авыл мохитендә кызларны системалы рәвештә укытуга күчү ул чор өчен шактый кыю адым була.

«Татарстан» журналы биргән мәгълүматка караганда, мәктәп Атласилар ихатасында урнашкан, Һади Атласи үз акчасына өстәмә йорт салдырган, дәресләрдә грамота, тарих, география һәм гарәп графикасы укытылган, укучылар саны унбиш тирәсе булган [10]. Хөсникамал ханымның да укытуда катнашуы күрсәтелә [10]. Бу детальләр мәктәпне бер кешенең шәхси дәрте генә түгел, ә гаилә һәм мәхәллә катнашындагы мәгърифәт проекты итеп күрсәтә.

Әлмәт җәмгыятендә бу мәктәпнең әһәмияте киңрәк. Хатын-кыз белеме мәсьәләсе монда шәхси-яшәеш проблемасы түгел, ә милләтнең киләчәгенә кагылышлы стратегик карар итеп аңлашыла. Шуңа күрә кызлар мәктәбе ачуны Атласинең дини вазифасыннан аерым карап булмый: аның өчен мәгърифәт – динне һәм милләтне каршылаштыру түгел, ә аларны җаваплы рәвештә киләчәк белән тоташтыру.

VI. Әлмәт җәмгыятендә абруе һәм киң иҗтимагый мәйданга чыгуы

1907 елда Һади Атласи Бөгелмә өязе крестьяннарыннан II Дәүләт Думасына депутат итеп сайлана [3; 7]. Бу аның киң җәмәгать тарафыннан танылуын күрсәтә. Сәяси мәйданга күтәрелүе, беренче чиратта, авыл мохитендәге реаль хезмәтенә, кешеләр белән эшли белүенә һәм мәгариф аша җәмгыятьне үзгәртү стратегиясенә таяна.

Шушы чорда Атласи мөселман съездларында да мәгърифәт мәсьәләсен беренче урынга куюы белән билгеле. Самара татарлары басмасы саклап калган текст буенча, ул иң әүвәл халыкны белемле итәргә, балаларга заманага кирәкле гыйлем бирергә чакыра [25]. Бу фикер Әлмәт елларында алып барылган практик эшнең сәяси мәйдандагы дәвамы булып тора.

Җәмәгать абруеның икенче күрсәткече – аның педагог буларак хәтердә калуы. А. Каюмова хәтирәсендәге география дәресе турында өзек [25], шулай ук Г. Мустафина-Рафикованың мәктәпкә килгән чиновник турындагы истәлеге [10] Атласинең укытучы буларак укучылар күңеленә тирән уелганын күрсәтә. Формаль дәрәҗә түгел, шәхси тәэсир көчле булган.

«В один из радостных весенних школьных дней… чиновник снял карту со стены, а учителя –  Һади абзый – увёл с собой» [10].

Бу хәтирә, беренче карашка, көндәлек эпизод кебек кенә күренә. Әмма ул дәүләт басымы белән авыл мәгърифәтенең бәрелешен гаять җыйнак формада күрсәтә: карта – яңача белем символы, ә укытучыны алып китү – шушы белемгә каршы тору билгесе.

VII. 1909 елгы репрессия, вазифадан мәхрүм ителү һәм Әлмәт белән бәйләнешнең өзелмәве

1909 елда «Яңа низам вә голәмаларыбыз» хезмәте өчен Атласи төрмәгә хөкем ителә, аннары рухани дәрәҗәсеннән мәхрүм ителә һәм полиция күзәтүе астына алына [3; 7]. Бу вакыйга аның Әлмәт чорының кискен борылышын тәшкил итә. Әмма бу борылышны гади төстә «эшчәнлек тәмамлану» дип кенә аңлату дөрес булмас иде.

Публицистик һәм биографик материаллар күрсәткәнчә, Атласи кызлар мәктәбен яңадан торгызырга омтыла, ә мәхәллә кешеләре аны вазифасына кайтаруны сорый [10]. Димәк, дәүләт чаралары җирле җәмгыятьнең аңа булган ышанычын юк итә алмый. Киресенчә, халык аны яклау позициясен күрсәтә.

1913 елда Атласинең Әлмәттә кредит ширкәте идарәсе рәисе булуы да әһәмиятле [3]. Бу факт аның абруе рухани һәм педагогик мохит белән генә чикләнмәвен, икътисади һәм җәмәгать структураларында да кабул ителүен күрсәтә. Әлмәт аның өчен бер профессия мәйданы гына түгел, ә төрле социаль рольләр ачылган киң мәйдан була.

VIII. «Себер тарихы» һәм «Казан ханлыгы»: Әлмәттә өлгергән тарихи фикер

Атласинең иң әһәмиятле тарихи әсәрләре – «Себер тарихы» (1911), «Сөенбикә» (1914) һәм «Казан ханлыгы» (1914) – нәкъ менә Әлмәт чорында языла һәм өлгерә [8; 10]. Бу факт бик мөһим: зур тарихчы үзенең төп хезмәтләрен университет кафедрасында түгел, ә авыл мәдрәсәсе, мәхәллә һәм төбәк җәмгыяте кочагында яза. Димәк, Әлмәт аның өчен рухи һәм интеллектуаль лаборатория вазифасын үтәгән.

«Себер тарихы»ның методологик әһәмияте шунда: Атласи татар тарихын киң төрки киңлеккә урнаштыра, Себерне һәм Скифия-Туран төшенчәләрен милли тарихның борынгы катламын аңлату өчен куллана [15; 18]. Бу хезмәттә ул тарихи белемне милли үзаң уяту коралы итеп аңлата. Монда аны бары тик тарихны аңлатучы зат кына түгел, ә милли педагог итеп тә күрергә мөмкин.

«Казан ханлыгы» исә аның дәүләтчелеккә карашларын системалы рәвештә бирә. Казан дәүләтенең башлангычын ул Болгарлардан түгел, Олуг Мөхәммәдтән алып аңлата; бу, бер яктан, Алтын Урда варислыгы темасын көчәйтә, икенче яктан, татар дәүләтчелегенең дәвамчанлыгын күрсәтергә омтылу булып тора [10; 11].

«…сүзне шул ханлыкның барлыгына сәбәп булган Олуг Мөхәммәд ханнан башлыйсыбыз килә» [11, б. 268].

Бу кыска өземтә Атласинең тарих язудагы принципиаль позициясен ача: Казан ханлыгын очраклы региональ берәмлек түгел, ә тарихи сәбәпләр нигезендә барлыкка килгән дәүләт итеп сурәтләү. Мондый караш соңрак татар дәүләтчелеге турында карашлар формалашуга да йогынты ясый.

«Урысларның татарлар белән дуслыклары ничаклы булса, татарларның да урысларга дуслыгы шул чаклы гына иде» [12, б. 313].

Әлеге өземтәдә Атласиның урыс-татар мөнәсәбәтләрен романтик тонда түгел, ә киеренке һәм каршылыклы тарихи процесс буларак аңлавы күренә. Ул дипломатик мөнәсәбәтләр белән хәрби бәрелешләрнең бер үк вакытта яшәвен таный. Бу реалистик караш аның публицистикасындагы кискенлек белән дә аваздаш.

IX. Архив шифрлары һәм аз билгеле документлар: Әлмәт чорын өйрәнү өчен мөмкинлекләр

Һади Атласиның Әлмәт чоры белән бәйле архив материалларының әһәмиятен иң төгәл итеп А. Х. Мөхәммәтдинова күрсәтә. Аның чыганаклар күзәтүендә берничә мөһим архив комплексы аталган [8]. Беренче чиратта, Казан рухани консисториясе фондының аерым эшләре игътибарга лаек: НА РТ, ф. 4, оп. 177, д. 106; ф. 4, оп. 177, д. 922. Тикшеренүдә алар Атласинең биографик һәм рәсми рухани статусы белән бәйле материаллар рәтендә телгә алына [23].

Икенче мөһим блок – Казан вакытлы комитеты по делам печати документлары: НА РТ, ф. 420, оп. 1, д. 173; ф. 420, оп. 1, д. 277. Бу эшләр тарихи хезмәтләрнең басылу вакыты, тиражы һәм цензура шартлары турында мәгълүмат бирә алучы чыганаклар буларак күрсәтелә [23]. Хезмәтләрнең патша цензурасы шартларында дөнья күрүен исәпкә алганда, бу комплекс Атласинең текстларында кайсы урыннарның редакцияләнгән булуын аңлау өчен аеруча кызыклы.

Өченче әһәмиятле чыганак – Чистай революцион трибуналы материаллары: НА РТ, ф. Р-779. Мөхәммәтдинова бу фонд эчендә Әлмәт авыл советы рәисе, «Красный Туркестан» агитпоезды хезмәткәре Н. Сафаргалиев төзегән белешмәләрне аерып күрсәтә; аларда Атласинең педагогик һәм җәмәгать эшчәнлегенә кыскача, ләкин кыйммәтле характеристика бирелә [8]. Бу белешмәләрне Әлмәт чоры буенча аз билгеле документлар дип бәяләү урынлы, чөнки алар төбәк күзлегеннән язылган һәм рәсми биографик белешмәдән аермалы буларак, җирле бәяне чагылдыра.

Дүртенче мөһим архив комплексы – ЦГАИПД РТ, ф. 8233, д. 2-9521. Бу күптомлы тикшерү эше 1936–1938 еллардагы соңгы репрессияләр белән бәйле, әмма анда Атласинең тарихи карашлары, шәхси позициясе һәм үзен ничек аңлатуы да чагыла [8]. Әлбәттә, тикшерү материалларын кулланганда критик караш мәҗбүри, ләкин алар соңгы чордагы рухи торыш һәм дөньяга караш турында кыйммәтле мәгълүмат бирә.

X. Замандашлар һәм укучылар хәтере: тарихның кеше йөзен кайтару

Фәнни текстта истәлек чыганакларын куллану һәрвакыт саклык сорый. Әмма Атласи очрагында укучылар хәтере аның педагогик стилен, шәхесенең тәэсир көчен һәм Әлмәт-Бөгелмә мохитендә ничек кабул ителүен аңларга ярдәм итә. А. Каюмова истәлегендә география дәресләре турындагы өзек – моның иң ачык мисалы [25]. Бу истәлек педагогик техникадан да бигрәк укытучының шәхси йогынтысын күрсәтә.

Г. Мустафина-Рафикова истәлеге икенче мөһим якны ача: дәүләт басымының мәктәп тормышына турыдан-туры бәреп керүен [10]. «Карта» һәм «укытучыны алып китү» мотивлары бергә кушылып, мәгърифәтне туктатуның символик күренешенә әверелә. Бу хәтирә Әлмәт кызлар мәктәбенең тарихын коры административ фактлардан кеше язмышы дәрәҗәсенә күтәрә.

Мөхәммәтдинова авторефератында шулай ук А. Каюмова һәм М. Рафикова-Мустафина истәлекләре махсус чыганак төркеме буларак телгә алына [8]. Бу – аларның фәкать әдәби кызыксыну объекты түгел, ә тарихи реконструкция өчен чыннан да мөһим булуын күрсәтә. Шуңа күрә истәлекләрне фәнни-краеведик анализга кертү – методик яктан урынлы адым.

XI. Репрессияләр контекстында тарихи хәтер һәм шәхси параллельләр

Һади Атласи 1936 елның 28 июлендә кулга алына, 1938 елның 15 февралендә атып үтерелә, 1958 елда аклана [7]. Аның язмышы ХХ гасыр татар интеллигенциясе кичергән фаҗиганең ачык символы булып тора. Әмма бу фаҗигане аңлау өчен статистик күрсәткечләр генә түгел, гаилә хәтере дә әһәмиятле.

Автор гаиләсе материаллары буенча, минм Сөнгатулла хәзрәт 1937 елның 15 ноябрендә кулга алына, 1938 елның 9 гыйнварында атып үтерелә, 1989 елның 4 гыйнварында аклана; әтием Лотфулла хәзрәт 1937 елның 31 октябрендә кулга алына, 1938 елның 17 февралендә атып үтерелә, 1989 елның 16 маенда аклана [19]. Бу язмышларның Атласи репрессиясе белән хронологик һәм типологик охшашлыгы зур. Төрле төбәкләр, төрле социаль статуска ия кешеләр, ләкин уртак нәтиҗә – нахак гаепләү, үлем һәм күп еллардан соң килгән аклану.

Шуңа күрә Атласи язмышы фәнни текстта гомуми тарихи фигура гына түгел, ә милләт хәтеренең гаилә хәтере белән кисешкән ноктасы буларак та аңлатыла ала. Бу алым эмоциональлек өчен түгел, ә репрессияләр тарихының чын масштабын – зыялыларны да, гадәти гаиләләрне дә бердәй җәрәхәтләвен күрсәтү өчен кирәк.

XII. Фәнни нәтиҗәләр һәм перспективалар

Һади Атласиның Әлмәт чоры аның иҗат биографиясендә ярдәмче этап түгел, ә мөстәкыйль интеллектуаль формация чоры булып күренә. Биредә ул берьюлы имам, мөдәррис, җәдит реформаторы, кызлар белеме өчен көрәшүче, җәмәгать лидеры һәм тарихчы буларак ачыла. Бу күпкырлылык нәкъ Әлмәт шартларында бер бөтенгә әйләнә.

Әлмәт материалы, шулай ук архив шифрлары һәм истәлекләр күрсәткәнчә, төбәк тарихын өйрәнү белән гомуми татар тарихын өйрәнүне каршы кую дөрес түгел. Киресенчә, Атласи мисалы региональ мохитнең милләт күләмендә әһәмиятле фикер ияләрен формалаштыра алуын исбатлый. Шуңа күрә Әлмәт чорының киләчәктә махсус документаль җыентык итеп бастырылуы, Н. Сафаргалиев белешмәләре, консистор һәм цензура эшләре, гаилә хатлары, фотоматериаллар һәм укучылар хәтеренең бер басмада туплануы фәнни яктан бик әһәмиятле булыр иде.

Мондый җыентыкның кыйммәте ике катлы булыр иде: бер яктан, Атласинең тормыш юлын һәм фикер эволюциясен төгәлрәк аңларга мөмкинлек туар иде; икенче яктан, Әлмәтнең үз тарихи хәтере дә баер иде. Нәкъ шушы мәгънәдә Атласине Әлмәт тарихына кайтару – фәкать хәтер акты гына түгел, ә фәнни бурыч та.

Йомгаклау

Әлеге тикшеренү күрсәткәнчә, Һади Атласиның Әлмәт чоры татар мәгърифәте һәм тарихи фикере тарихында аерым урын алып тора. 1903 елдан башлап ул Әлмәттә беренче мәхәллә мәдрәсәсен җәдитчә яңарта, кызлар мәктәбе ача, җәмәгать арасында зур абруй казана һәм шушы тәҗрибәне киңрәк сәяси һәм фәнни мәйданга алып чыга [3; 4; 7]. Аның II Дәүләт Думасына сайлануы да, тарихи хезмәтләренең өлгерүе дә, милләтне мәгърифәт аша яңарту идеясенә тугрылыгы да нәкъ шушы чорда ачык күренә.

Төгәл өземтәләрдән күренгәнчә, Атласи өчен тарих – үткәнне сөйләү генә түгел, ә милләт хисен тәрбияләүче белем. «Себер тарихы»нда ул тарихи белемне милли аңны уяту коралы итеп аңлата [11, б. 46], ә «Казан ханлыгы»нда дәүләтчелекнең тарихи тамырларын һәм Казан ханлыгының варислык мәгънәсен күрсәтергә омтыла [11, б. 268; 12, б. 313]. Димәк, Әлмәт чорында язылган хезмәтләр авыл мохитендә туган булса да, аларның фикер горизонты бөтен татар тарихын колачлый.

Архив шифрларының, аз билгеле белешмәләрнең, укучылар истәлекләренең һәм гаилә хәтере материалларының бергә җәлеп ителүе бу теманы яңа фәнни дәрәҗәгә күтәрә. Атласины Әлмәт контекстында өйрәнү аның шәхси биографиясен баету өчен генә түгел, ә төбәк тарихының милләт тарихындагы урынын күрсәтү өчен дә мөһим. Шуңа күрә Һади Атласиның Әлмәт чоры – төбәк краеведениесе өчен дә, татар тарих фәне өчен дә киләчәктә тагын да киңрәк өйрәнелергә тиешле әһәмиятле юнәлеш.

Автор турында белешмә

Таипов Шәһит Лотфулла улы (1937) – инженер-нефтьче, җәмәгать эшлеклесе, төбәк тарихын өйрәнүче, спортчы һәм фотограф. Нефть сәнәгатендә озак еллар нәтиҗәле хезмәт куеп, тармак үсешенә һәм җәмәгать эшчәнлегенә зур өлеш керткән белгеч.

Күпьеллык фидакарь хезмәте, югары һөнәри осталыгы һәм оештыру сәләте өчен дәүләт һәм тармак бүләкләре белән бүләкләнгән. Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалеры, СССР нефть сәнәгате отличнигы, СССР Нефть сәнәгате министрлыгының, «Татнефть» акционерлык җәмгыяте һәм «Әлмәтнефть» идарәсенең мактаулы нефтьчесе. Җиде медаль иясе.

Шулай ук төбәк тарихын, нәсел-ырулар үткәнен өйрәнү һәм тарихи хәтерне саклау өлкәсендә актив эш алып бара. Краеведик һәм публицистик хезмәтләр, тарихи-документаль басмалар авторы һәм төзүчесе. Аның эшләре туган як тарихын һәм гаилә-нәсел хәтерен саклауга багышланган.

Кулланылган әдәбият

[1] Әлмәт. Альметьевск. – Казань: Альметьевская энциклопедия, 2003. – 737 б.

[2] Альметьевская энциклопедия [Электронный ресурс]. – 2020–2023. – Сайт ПАО «Татнефть».

[3] Атласов  Һади ( Һади Атласи) // Альметьевская энциклопедия [Электронный ресурс].

[4] Джадидизм // Альметьевская энциклопедия [Электронный ресурс].

[5] Альметьевск // Альметьевская энциклопедия [Электронный ресурс].

[6] Архитектура села Альметьево // Альметьевская энциклопедия [Электронный ресурс].

[7]  Һади Атласи // Выдающиеся личности Республики Татарстан [Электронный ресурс].

[8] Мөхәммәтдинова А. Х.  Һади Атласи как историк: автореф. дис. ... канд. ист. наук. – Казан, 2003.

[9] Мөхәммәтдинова А. Х. Педагогическая и общественно-политическая деятельность  Һади Атласи // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. – 2012.

[10]  Һади Атласи: политик, историк, богослов // Татарстан [Электронный ресурс].

[11] Атласи Һ. Сайланма әсәрләр. 1 том. – Казан, 2009.

[12] Атласи Һ. Себер тарихы. Сөен-бикә. Казан ханлыгы (тарихи әсәрләр). – Казан: Татар. кит. нәшр., 1993.

[13] НА РТ. Ф. 4. Оп. 177. Д. 106.

[14] НА РТ. Ф. 4. Оп. 177. Д. 922.

[15] НА РТ. Ф. 420. Оп. 1. Д. 173.

[16] НА РТ. Ф. 420. Оп. 1. Д. 277.

[17] НА РТ. Ф. Р-779.

[18] ЦГАИПД РТ. Ф. 8233. Д. 2-9521.

[19] Таипов Ш. Л. Конференция өчен әзерләнгән автор тексты, гаилә архивы материаллары һәм нәсел хәтере.

[20] Бәйрәмова Ф. Соңгы туранчы... // Казан утлары. – 2016. – № 8, 10.

[21] Хатыйп Миңнегулов. Әдәбиятны өйрәнү юлында. – Казан, 2022.

[22] Ислам в Татарстане / Islam in Tatarstan. Энциклопедик сүзлек.

[23] Мухаметдинова А. Х.  Һади Атласи как историк // dissercat.com: описание диссертационной базы источников.

[24] Алмаз татарской нации // Samtatnews. – 26.05.2022.

[25]  Һади Атласи: кресло в Думе, три монографии по истории и четыре ходки в тюрьму // Milliard.tatar. – 11.02.2021.